Özgül Fobi Nedir?
Özgül fobi, bireyin belirli bir nesne, durum, aktivite veya canlıya karşı duyduğu, mantık dışı, orantısız ve kontrol edilemeyen aşırı korku halidir. Normal bir korku veya temkinli olma durumundan tamamen farklıdır. Fobisi olan kişi, korktuğu nesnenin veya durumun aslında kendisine gerçek bir zarar vermeyeceğini rasyonel olarak bilir; ancak bu uyaranla karşılaştığında veya karşılaşma ihtimalini dahi düşündüğünde bedensel ve zihinsel olarak şiddetli bir panik yaşar. Bu durum, tehlikelere karşı bizi koruyan doğal savunma mekanizmamızın (savaş ya da kaç tepkisi) gerçek dışı bir tehlike algısıyla yanlış alarm vermesi ve sinir sistemini kilitlemesi olarak tanımlanabilir.
Özgül Fobi Çeşitleri ve Belirtileri Nelerdir?
Psikolojide fobiler genellikle dört ana kategoriye ayrılır: Hayvan fobileri (köpek, örümcek, yılan, kuş), doğal çevre fobileri (yükseklik, karanlık, gök gürültüsü), durumsal fobiler (kapalı alan, asansör, uçak yolculuğu) ve kan-enjeksiyon-yara fobileri. Birey fobi nesnesiyle karşılaştığında aniden başlayan kalp çarpıntısı, nefes darlığı, titreme, yoğun terleme, göğüste sıkışma ve bayılma hissi gibi şiddetli fiziksel belirtiler yaşar. Özellikle kan ve iğne fobisinde, diğer fobilerden farklı olarak tansiyonun aniden düşmesine bağlı bayılma durumu (senkop) sıkça görülür. Kişinin o anki tek odak noktası ortamdan hızla kaçmak ve uzaklaşmaktır.
Fobiler Günlük Yaşamı Nasıl Kısıtlar?
Fobiler, tedavi edilmediğinde bireyin yaşam alanını, konfor alanını ve özgürlüğünü her geçen gün daha da daraltan sinsi bir yapıya sahiptir. Kişi, korktuğu durumla karşılaşmamak için yaşamını kısıtlayan ciddi kaçınma davranışları geliştirir. Örneğin; asansör fobisi (klostrofobi) olan biri her gün iş yerinde onlarca kat merdiven çıkmak zorunda kalabilir, uçuş fobisi (aviofobi) olan biri kariyeri için çok önemli olan uluslararası seyahatleri iptal edebilir veya köpek fobisi olan biri sadece bu korku yüzünden sokakta rahatça yürümeyi bırakabilir. Bu sürekli kaçınma ve tetikte bekleme hali, kişinin enerjisini tüketir, sosyal ilişkilerini zedeler ve özgüven kaybına yol açar.
Psikoterapi ile Fobileri Yenmek Mümkün mü?
Özgül fobiler, psikoterapi yöntemlerine en hızlı ve en başarılı yanıtı veren psikolojik rahatsızlıkların başında gelmektedir; bu nedenle korkularla yaşamak bir kader değildir. Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT) ve özellikle bu ekolün içinde yer alan “sistematik duyarsızlaştırma” (kademeli maruz bırakma) tekniği, fobi tedavisinde altın standarttır. Uzman bir klinik psikolog eşliğinde yürütülen seanslarda, danışanın korktuğu uyaranla zihinsel veya fiziksel olarak güvenli bir ortamda, aşama aşama yüzleşmesi sağlanır. Kişiye kaygı anında uygulayabileceği gevşeme egzersizleri öğretilir. Kaçınma davranışlarının kırılmasıyla birlikte beyin, korkulan nesnenin tehlikesiz olduğunu yeniden kodlar ve kişi korkularından tamamen özgürleşir.